De logica van zestiende-eeuwse massamoorden

Lezingenreeks over lustrumthema ‘Ratio en emotie’
Judith Pollmann, hoogleraar Geschiedenis en cultuur van de Republiek der Verenigde Nederlanden, beet in de lustrumweek de spits af in een lezingenreeks waarbij gerenommeerde sprekers uit verschillende disciplines het lustrumthema ‘Ratio en emotie’ belichten. Voor de organisatie tekenen Studium Generale, het Academisch Historisch Museum en het Scaliger Instituut.

Een van de prenten waarop een gruwelijke plundering wordt afgebeeld.

De lezing van Judith Pollman is de eerste in de Lustrumserie najaar 2010. Bekijk het volledige programma op 
Studium Generale – Ratio & emotie: verwoord en verbeeld

 Lustrumlezing
In het Klein Auditorium van het Academiegebouw hangt een groot schilderij waarop burgermeester Van der Werff zijn arm aan de uitgehongerde Leidenaars aanbiedt tijdens het Beleg van Leiden in 1574. De stad werd uiteindelijk ontzet, en als dank voor het heldhaftige verzet tegen Alva en de zijnen, stichtte Willem van Oranje 1575 de Universiteit Leiden.

Zo’n 435 jaar later hangt er een groot PowerPoint-scherm voor het schilderij. Hoogleraar Judith Pollman houdt dan namelijk in het kader van het 87e lustrum – met als thema ‘Ratio en emotie’ – een lezing over het bloeddorstige karakter van de zestiende eeuw in de Nederlanden.

Bezoekers van de lezing wachten op wat komen gaat.

Bloeddorstige tijden
Dat er in deze eeuw wat afgemoord werd komt grotendeels door de Hervorming. Religie was een splijtzwam in de Nederlanden en dat zorgde voor veel gewelddadige conflicten. De drukpers zorgde voor een mediarevolutie waardoor deze misstanden duidelijk op ons netvlies zijn blijven staan.

Op prenten werden de daders van de massamoorden – die vooral tekeer gingen tijdens stadsplunderingen – afgebeeld als een stel dolle honden. Zo hingen ze mannen op aan hun genitaliën en sneden ze zwangere vrouwen open. Krankzinnige meutes zorgden voor irrationele explosies van agressie en driften. De onschuldigheid van de slachtoffers werd benadrukt door ze naakt weer te geven.

Meer ratio dan emotie
Maar achter dit vreselijke straatgeweld school weldegelijk een logica. Wat onschuldiger voorbeelden hiervan zijn dat de protestanten hosties vertrapten om te laten zien dat het maar gewoon brood was, en niet het lichaam van Christus. De katholieken op hun beurt propten Bijbelteksten in de monden van hun tegenstanders om hun minachting uit te drukken. Door deze rituele straffen nam het volk het heft in eigen handen; zij deden wat de overheid in hun ogen had moeten doen: straffen en zuiveren.

Ook de stadsplunderingen – die vergezeld gingen van gruwelijkere taferelen – waren niet geheel redeloos. Plunderingen waren toentertijd vrij gebruikelijk. Vorsten gaven de vrije hand aan geweld met een tweeledig doel: enerzijds om een stad te straffen, anderzijds om de soldaten de gelegenheid te geven om hun soldij te ‘verdienen’.

Professionals
Hierbij moesten ze juist niet als dolle honden tekeer gaan. Er was namelijk maar een beperkte tijd om de buit binnen te halen, af te voeren en te verkopen. Daarnaast vonden de plunderingen plaats in kleine groepen, die elkaars concurrent waren. Efficiëntie was dus geboden.

Vandaar dat de soldaten uit haast afgingen op de meest veelbelovende doelwitten: diegenen die het meeste geld afhandig gemaakt kon worden. Als burgers hun bezittingen verstopten werd er gebruik gemaakt van functioneel geweld; het zaaien van paniek moest hen ervan overtuigen dat ze hun kostbare spullen maar beter konden overhandigen. Indien het lucratief was, konden de militairen zich ook goed beheersen. Het waren meer berekenende professionals dan losgeslagen gekken.

Bezoekers van de expositie die bij de lezing hoort.

Expositie
Het toont aan dat achter de oorlogsclichés een andere wereld schuilt dan vaak gedacht wordt. Met die gedachte in het achterhoofd is het extra interessant om een bezoekje te brengen aan de expositie in het Academiegebouw die bij de lezing hoort. Hier worden namelijk de prenten tentoongesteld die grotendeels verantwoordelijk zijn voor ons – bij nader inzien niet helemaal juiste – beeld van de zestiende-eeuwse massamoorden.

Be Sociable, Share!

Leave a Reply